Αρχαία Μεσσήνη: Ένα ζωντανό μουσείο στην καρδιά της Πελοποννήσου

Ο βετεράνος αρχαιολόγος Πέτρος Θέμελης μιλά με πάθος για το Ιερό της Ίσιδας και του Σεράπις, τον νέο χώρο ανασκαφών δίπλα στο αρχαίο θέατρο, που αναφέρεται στα γραπτά του Έλληνα περιηγητή και γεωγράφου Παυσανία του 2ου αιώνα μ.Χ. Ο Θέμελης περιγράφει την κολοσσιαία κατασκευή που χρονολογείται από τους ρωμαϊκούς χρόνους –η λατρεία της Ίσιδας άρχισε να διαδίδεται στην Ελλάδα μετά το 146 π.Χ.– με τις δέκα περίπου αίθουσες και τη μεγάλη υπόγεια στοά της, όπου έχουν βρεθεί πλήθος θραυσμάτων μαρμάρινων γλυπτών. Αυτό που έχει εντυπωσιάσει τους αρχαιολόγους μέχρι στιγμής δεν είναι μόνο το μέγεθος των αιθουσών, μερικές από τις οποίες ξεπερνούν σε ύψος τα 5 μέτρα και έχουν τοξωτές οροφές, αλλά και τα περίτεχνα ψηφιδωτά δάπεδα.

Έχουν περάσει περισσότερα από 36 χρόνια από τότε που ο Θέμελης ήρθε για πρώτη φορά στην Αρχαία Μεσσήνη. Στη συνέχεια, βρέθηκε αντιμέτωπος με έναν παραμελημένο αρχαιολογικό χώρο με πολύ λίγα ευρήματα αλλά με πολλές δυνατότητες. Με το πέρασμα των χρόνων, η δέσμευσή του για την αρχαία πόλη της Μεσσήνης, μια πόλη που άκμασε από τον 4ο αιώνα π.Χ. έως τον 4ο αιώνα μ.Χ., δεν εκτονώθηκε ποτέ. Χάρη στο ζήλο και τη μεθοδική του δουλειά, ο Θέμελης και η ομάδα του έχουν αποκαλύψει πολλά μνημεία –τα οποία έχουν αναστηλωθεί προσεκτικά– που, μαζί με τα περίπου 18.000 φορητά ευρήματα, συνθέτουν το αρχαιολογικό πάρκο της Αρχαίας Μεσσήνης. Ολόκληρη η περιοχή καλύπτει έκταση 40 εκταρίων.

Το παρελθόν

Η Αρχαία Μεσσήνη ιδρύθηκε το 369 π.Χ. από τον Θηβαίο στρατηγό Επαμεινώνδα όταν κάλεσε τους Μεσσήνιους της διασποράς να επιστρέψουν στην πατρίδα τους. Οι Μεσσήνιοι εκδιώχθηκαν από τους Σπαρτιάτες μετά την ήττα τους στους Μεσσηνιακούς Πολέμους του 8ου και 7ου αιώνα π.Χ. και βρήκαν καταφύγιο στη Ναύπακτο και αργότερα στη Σικελία. Ο Επαμεινώνδας επέλεξε τη Μεσσήνη λόγω της φυσικής οχύρωσης που προσέφερε η θέση της – στους πρόποδες του όρους Ιθώμη. Η Αρχαία Μεσσήνη έγινε σημαντικό πολιτιστικό κέντρο της αρχαιότητας και συνέχισε να είναι κύριο πολιτικό και πολιτιστικό κέντρο μετά την πτώση της Ελλάδας στους Ρωμαίους το 146 π.Χ.

Με θέα προς τα νότια και τον Μεσσηνιακό κόλπο και με την πλάτη προστατευμένη προς τα βόρεια, η θέση της Αρχαίας Μεσσήνης ήταν όντως στρατηγική. Βρίσκεται νότια της πόλης Μαυρομμάτι, η αρχαία πόλη είναι εντυπωσιακή με το αψεγάδιαστο τοπίο της που απλώνεται σε όλη την ύπαιθρο. Περπατώντας γύρω από τα ερείπια μπορείτε ακόμα να νιώσετε μια ανθρώπινη παρουσία. Η αίσθηση αυτή ενισχύεται με την αναστήλωση των μνημείων και τη δημιουργία μονοπατιών που οδηγούν τους επισκέπτες στα ταφικά μνημεία, τα ιερά, το θέατρο, την Αγορά, το Ασκληπιείο, το Γυμνάσιο και το Στάδιο.

Οι εργασίες αποκατάστασης και συντήρησης δεν έχουν σταματήσει όλα αυτά τα χρόνια, αλλά είναι επίπονες και δαπανηρές. Στο Ιερό της Ίσιδας οι εργάτες και οι γερανοί εργάζονται συνεχώς. Τα στάδια της ανασκαφής και της αποκατάστασης περιλαμβάνουν την αφαίρεση του εδάφους, τη διατήρηση των ευρημάτων, τη συντήρηση των ανασκαμμένων περιοχών και τη διευθέτηση της πρόσβασης του κοινού στα μνημεία. Οι εργασίες εκσκαφής απαιτούν πολύ χρόνο και προσπάθεια γιατί οι εργάτες πρέπει να χρησιμοποιήσουν σκάλες για να κατέβουν στο Ιερό, που βρίσκεται υπόγεια, και να χρησιμοποιήσουν σάκους για να αφαιρέσουν το χώμα που καλύπτει τα πάντα.

Τα μνημεία αφέθηκαν στην τύχη τους μετά την εγκατάλειψη της πόλης στα τέλη του 4ου αιώνα μ.Χ. Η μεγάλη διαφορά, όμως, μεταξύ της Αρχαίας Μεσσήνης και των περισσότερων άλλων πόλεων της ελληνικής αρχαιότητας είναι ότι, παρά το γεγονός ότι καταστράφηκε, δεν χτίστηκε ένας σύγχρονος οικισμός στα ερείπια της. Για το κόστος των εργασιών ανασκαφής και αποκατάστασης, ο Θέμελης είναι ειλικρινής: «Στην Ελλάδα, η Πολιτεία πρέπει να ασχοληθεί περισσότερο με τον πολιτισμό και τοποθεσίες όπως η Αρχαία Μεσσήνη θα πρέπει να φροντίζονται καλύτερα από το Υπουργείο Πολιτισμού. Το έργο μας υποστηρίζεται από ιδιώτες, αλλά δυστυχώς δεν είναι αρκετό. Τα τελευταία πέντε με έξι χρόνια από τότε που άλλαξε το θεσμικό πλαίσιο, δεν λάβαμε καμία κρατική χρηματοδότηση για το έργο μας, παρά μόνο ιδιωτική χρηματοδότηση».

Το μέλλον

Μια πολύ σημαντική πτυχή της δουλειάς του Θέμελη στην Αρχαία Μεσσήνη έχει να κάνει με τη δημιουργία της καλύτερης δυνατής διαδραστικής εμπειρίας για το κοινό. Δίνει ιδιαίτερη έμφαση στη λειτουργική χρήση των αρχαίων μνημείων του αρχαιολογικού πάρκου. «Το δίλημμα «προστασία ή χρήση των μνημείων» είναι πλάνη, δεν υπάρχει σύγκρουση αξιών. Σήμερα, η Αρχαία Μεσσήνη αγκαλιάζει την έννοια της προβολής σύγχρονων πολιτιστικών έργων.

Η κοινωνικοποίηση των μνημείων, η προώθηση της μοντέρνας τέχνης και η συνύπαρξη αρχαίων και σύγχρονων έργων τέχνης είναι σημαντικά βήματα προόδου. Θέλουμε η Αρχαία Μεσσήνη να είναι ένα ορόσημο, ένας τόπος ενδιαφέροντος όπου θα πραγματοποιούνται κάθε χρόνο πολιτιστικές παραγωγές, συμπεριλαμβανομένων χορών, συνεδρίων και άλλων πολιτιστικών εκδηλώσεων. Θέλουμε το αρχαιολογικό πάρκο να είναι ένας χώρος όπου οι σύγχρονοι Έλληνες καλλιτέχνες μπορούν να εμφανίσουν ή να εκθέσουν τα έργα τους».

Η πρωτοβουλία αυτή ξεκίνησε σοβαρά το 2009, όταν εγκαινιάστηκε το πρόσφατα ανακαινισμένο Στάδιο με μια συναυλία του Μάριου Φραγκούλη που προσέλκυσε χιλιάδες θεατές. Έκτοτε, κάθε καλοκαίρι πραγματοποιούνται δεκάδες φεστιβάλ, συναυλίες και εκθέσεις στην Αρχαία Μεσσήνη. Ο πιο πολυσύχναστος μήνας είναι ο Ιούλιος, αλλά και πολιτιστικές εκδηλώσεις διοργανώνονται τον Ιούνιο, τον Αύγουστο και τον Σεπτέμβριο.

Για το 2023, το πρόγραμμα περιλαμβάνει μια μουσική εκδήλωση που διοργανώνεται υπό την αιγίδα του Μεγάρου Μουσικής Αθηνών και θα περιλαμβάνει όπερα με τη συμμετοχή γερμανικής ορχήστρας, μαθητικό θεατρικό φεστιβάλ με τη συμμετοχή χιλιάδων παιδιών από όλη την Ελλάδα. και στο εξωτερικό, και έκθεση του Ιταλού ζωγράφου και γλύπτη Franco Murer με δώδεκα πίνακες μυθολογικών μορφών που θα τυπωθούν σε καμβάδες και θα αναρτηθούν σε διάφορα σημεία του αρχαιολογικού πάρκου. Επίσης, το Μικρό Θέατρο, που εντάσσεται στο Ασκληπιείο και βρίσκεται στη δυτική του πλευρά, έχει ανακαινιστεί πλήρως. Μετά την αποκατάσταση του άνω κοίλου του (τμήμα καθισμάτων), το Μικρό Θέατρο είναι έτοιμο να υποδεχθεί έως και 1.000 θεατές.

Οι πληροφορίες που περιέχονται σε αυτό το άρθρο προέρχονται, μεταξύ άλλων πόρων, από το λογοτεχνικό έργο «Αινείας: Αρχαία Μεσσήνη», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Διάζωμα, με γενναιόδωρη δωρεά του Ιδρύματος Καπετάν Βασίλη και Κάρμεν Κωνσταντακοπούλου.